شیخ محمد خیابانی، دردفاع از آزادی و استقلال مردم ایران قیام کرد

  • 1393/08/24

شیخ محمد خیابانی

۱۶فروردین۱۲۹۹– ۵آوریل۱۹۲۰:

چهارده‌ سال پس از پیروزی انقلاب مشروطیت، بار دیگر جنبش و قیامی در دفاع از آزادی و استقلال مردم ایران، به‌رهبری شیخ محمد خیابانی در تبریز بپا ‌شد.

خیابانی که خود یکی از مجاهدان صفوف مقدم جنبش تبریز بود، در دوره‌ دوم مجلس شورای ملی، نماینده ‌مردم از تبریز شده بود.

خیابانی در مجلس با وطن‌فروشیهای دربار و گسترش دیکتاتوری و سرکوب آزادیها به‌ مخالفت برخاست.

دولت در نگرانی از گسترش این مبارزات، مجلس را به‌زور سرنیزه بست. اما خیابانی مرعوب دشمن نشد. به‌ تبریز رفت و در آنجا قیام دیگری برای آزادی ایران ترتیب داد. روز ۱۶فروردین سال ۱۲۹۹نیروهای قزاق برای سرکوبی شیخ محمد خیابانی و یارانش همراه با اداره ‌نظیمه تبریز، پایگاه خیابانی را محاصره کردند، اما مردم به‌ حمایت از شیخ محمد خیابانی برخاستند و نیروهای دولتی را عقب راندند. جنبش مردم تبریز تا شهریورماه ادامه یافت. در ۲۳شهریور ۱۲۹۹، خیابانی، به‌دست یکی از سران قزّاق به‌ شهادت رسید. شیخ محمد خیابانی در آخرین دقایق حیاتش گفت:

”من کشته‌شدن را به‌تسلیم ترجیح می‌دهم. من پیش دشمن زانو نمی‌زنم. من فرزند انقلاب مشروطیت ایرانم. انقلاب خلق هرگز خاموش نخواهد ماند

آشنایی با شیخ محمد خیابانی

شیخ محمد خیابانی سال ۱۲۵۹خورشیدی در شبستر (آذربایجان) زاده شد و در ۲۲شهریور سال ۱۲۹۹در تبریز به‌ شهادت رسید.

پدرش حاجی عبدالحمید از بازرگانان خوش‌نام شبستر بود. او نیز از اوان جوانی چهره‌ای نیک‌نام بود.

در جریان انقلاب مشروطه در دفاع از تبریز نقش فعال داشت. در ۳۰سالگی به‌عنوان نماینده مردم آذربایجان به مجلس دوم شورای‌ ملی وارد شد. در مجلس چهارم نیز نماینده بود اما امکان ورود به مجلس نیافت.

وی از مخالفان اولتیماتوم روس در مجلس دوم بود که با نطق معروفش در سبزه میدان تهران، محبوب تهرانی‌ها شد.

هنگام اشغال تبریز به دست نیروهای عثمانی با اشغال و اشغالگر به مخالفت برخاست و مدتی نیز به دست عثمانی‌ها به زندان افتاد. وی پس از قرارداد خائنانه ۱۹۱۹ وثوق‌الدوله، در تبریز دست به قیام زد و آذربایجان را به سنت پیشتازی‌اش در آزادی ایران، آزادی‌ستان نام نهاد و گفت:‌ « تبریز می‌خواهد حاکمیت به دست ملت باشد. تمام ایران فعلاً با زبان حال خود این تقاضا را می‌نماید. هرگاه تهران از قبول این نظریه سرپیچی کند ما با اصول رادیکالیسم ایران را تجدید بنا خواهیم نمود. ما می‌گوییم حاکمیت دموکراسی باید در سراسر ایران جاری باشد. اهالی ایالات و ولایات باید رأی خود را آزادانه اظهار دارند برای مدافعه این حق، آخرین مرحله مردن است و مردن در این راه را ما بر زندگی بی‌شرمانه ترجیح می‌دهیم».

خیابانی مجاهد صدر مشروطه

خیابانی یکی از برجسته‌ترین رهبران انقلاب مشروطه و از پیشوایان اندیشه‌های نوین در غرب آسیا بود. او درباره اهمیت کلیدی ایران و انقلاب مشروطه در همان هنگامه انقلاب گفته بود:،

فراموشتان نشود که ایران مرکز سیاست آسیاست.(کتاب قیام خیابانی. علی آذری. ص۳۵۱)

وی در نطق۲۴اردیبهشت ۱۲۹۹ خود گفت: هرگاه یک قیام آزادیخواهانه در یک مملکت موفقیت یابد، این خالی از تاثیر در ممالک مجاور نخواهد بود. چنانکه در اوایل انقلاب ایران، روسها خواستند نگذارند اثرات انقلاب ایران در روسیه نفوذ کند با وجود این، هم در روسیه و هم در عثمانی نفوذ انقلاب ایران مشهود گردید. یک دولتی که یکصد و بیست ملیون نفوس و بیست میلیون سرنیزه داشت، از انقلاب ایران متأثر شد تصور نمایید هرگاه این انقلاب از روی نظم و قاعده باشد البته تاثیرات بزرگتر خواهد بخشید. (قیام خیابانی. علی آذری. ص۴۳۳).

شیخ محمد خیابانی از مجاهدان صدر مشروطه و از یاران علی‌موسیو و ستارخان سردار نامدار آزادی بود. علی موسیو از رهبران پیشتاز انقلاب مشروطه، با پی بردن به شایستگی‌های نظری و عملی خیابانی، وی را به عضویت انجمن ایالتی آذربایجان در آورد. خیابانی در جریان محاصره تبریز، در شمار مدافعان شهر بود که به‌علت صلاحیت‌های سیاسی بی‌مانندی که داشت، به‌رغم جوانی نسبت به سایر رهبران جنبش در تبریز،‌ بارها از سوی انجمن، برای مذاکره با عین‌الدوله برگزیده شد. (منبع: کتاب قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز. علی آذری انتشارات صفی‌علیشاه چاپ چهارم ص ۱۱)

خیابانی و قیام بر ضد قرارداد ۱۹۱۹

خیابانی در سال ۱۲۹۶در مخالفت با قرارداد خائنانه ۱۹۱۹،‌ نیروی دمکراتها را در تبریز به‌وجود آورد

خیابانی در آذرماه همان‌سال با افشای خیانت وثوق‌الدوله و قوام و همراهانشان در قرار داد خائنانه ۱۹۱۹ و تجزیه ایران، در یک میتینگ بزرگ در تبریز بار دیگر پرچم انقلاب مشروطه را در آذربایجان برافراشت. حرکتی که با کارشکنی‌های شاه و استعمار و مزدوران داخلی آنها در شهریور ۱۲۹۹ با قتل خیابانی، به خون نشست.

شادروان خیابانی همراه با میرزا کوچک خان و کلنل محمدتقی‌خان پسیان و رهبران مقاومت در جنوب،‌ آخرین نسل از رهبران بزرگ انقلاب مشروطیت ایران بودند که توسط استعمار و عوامل داخلیش سرکوب شدند.

خیابانی، رهبری نوآور

خیابانی نماد ترقی‌خواهی مردم ایران بود. او در پایان میتینگ روز ۱۷فروردین، به کار بردن القاب «سلطنه» «دوله» و مانند آن را که نماد فرهنگ عقب مانده و طبقاتی فئودالی بود، منتفی و ممنوع اعلام کرد.

خیابانی گفت: پس از این، آزادیخواهان راست که فرزند قرن خودشان باشند و از استعمال یک سلسله القاب و عناوین مسخره اجتناب ورزیده در خطاب و آدرس‌های کتبی و شفاهی، فقط به لفظ «آقا» اکتفا نمایند.(کتاب قیام شیخ محمد خیابانی. علی آذری ص ۳۱۳)

ما می‌خواهیم فرزندان قرن خود باشیم

خیابانی گفت: ما چه می‌گوییم؟ ما می‌گوییم عدالت، مساوات و آزادی باشد!‌... ما می‌خواهیم فرزندان قرن خودمان باشیم!(قیام خیابانی ص۳۳۴)

انقلاب یعنی نوآوری! نوآوری در اندیشه، نوآوری در کار کردهای اجتماعی، و حتی عادات فردی. خوبه همینجا یادآوری کنم که انقلاب مشروطه و به‌ویژه خیابانی مبدأ بسیاری نوآوریهایی بودند که بعدها دیگران به اسم خودشون، جا زدند.

نوآوریهای انقلابی در لباس و فرهنگ و موسیقی ایرانیان

شادروان علی موسیو، با تهیه یک نمونه لباس جدید که اولین یونیفرم انقلاب مشروطه نام گرفت، نسبت به بهبود سر و وضع ظاهری مردم و مجاهدان مشروطه، اولین گام در این زمینه‌ها را برداشته شده بود.(قیام خیابانی ص۲۳۲)

میرزاده عشقی اولین پایه‌های شعر نوی فارسی را در جریان انقلاب مشروطه ریخت و خیابانی در نشریه تجدد ارگان قیام تبریز، نهضت شعر نوی فارسی را ادامه داد.

نوآوری در موسیقی ایرانی نیز از پیشنهاد‌های خیابانی بود که در تاریخ ۱۴اردیبهشت ۱۲۹۹در پاسخ به یکی از مقالات نشریه ملانصرالدین داد (قیام خیابانی ص۱۷۲)

همان‌طور که برانداختن القاب طبقاتی از اولین نوآوریهای خیابانی بود، در زمینه ایجاد نهادی اجتماعی مانند حزب نیز وی از پیشگامان اصلی در این زمینه بود.

ایجاد شهربانی نوین به جای نظمیه قدیمی نیز در سوم مرداد ۱۲۹۹از مهمترین نوآوریهای وی بود. خیابانی با گشایش مدرسه نظمیه نوین و آموزش هنرجویان با لباس متحد الشکل، تربیت پاسبانهای آموزش دیده را اولین گام در تأمین امنیت برای شهروندان می‌دانست.(قیام خیابانی ص ۴۶۳)

خیابانی و جوانان

خیابانی، در سپردن کار به نسل جوان و نواندیش، تأکید جدی داشت و یکی از اشکالاتی که منجر به انحراف جنبش مشروطه شد را در ترکیب همان مجلس اول می‌دانست، ضمن آن که نسبت به کهنه پرستی حتی در جوانان هم حساسیت داشت.

خیابانی در نطق یکشنبه ۱۹اردیبهشت ۱۲۹۹خود گفت: «به بهای خون جوانان، مشروطه گرفتیم، رفتیم یک مجلس ملی تأسیس کنیم و آوردیم اشخاصی را که می‌بایست در یک سنا بنشینند، ما در آن مجلس، نمایندگان ملت (را) نشاندیم... در نتیجه این اشتباه، جوانان مملکت، و انقلابی که برپا کرده بودند، محکوم قوانین... کهنه پرستان شدند»

خیابانی معتقد بود پادشاهان یا باید به کلی محو و مضمحل شوند و یا زمام اداره امور مملکتی را به دست اکثریت بسپارند.(قیام خیابانی ص۴۶۰)

خیابانی و دموکراسی نوین

او می‌گفت: در مسلک ما، ایران مال ایرانیان است یعنی ایران دموکراتیک مال دموکراسی ایران است (ص۳۷۷)

خیابانی مفهوم نوینی از دموکراسی، امنیت و آسایش را برای مردم تعریف کرد، او گفت:

امنیت و آسایش می‌خواهید؟ بسیار خوب! ولی باید امنیت و آسایش همه طبقات ملت را منظور دارید. ممکن نیست برای تأمین منفعت یک صنف معین، بقیه صنوف دموکراسی را دچار سختی و عسرت معاش و تنگدستی نمود(ص۴۸۷)

خیابانی و نقد پیمان ورسای و ایستادگی بر حقوق کارگران

خیابانی در نقد بخشی از پیمان ورسای، در مقاله‌یی روی حقوق کارگران به‌ویژه کارگران مهاجر ایرانی تأکید کرده و نوشته بود:

کار، مانند یک مال‌التجاره تلقی نخواهد شد...

هر کارگر استحقاق به مزدی خواهد داشت که نسبت به شرایط عمومی معیشت، یک ترتیب زندگانی مناسب برای او تأمین کند

مدت هشت ساعت کار روزانه یا ۴۸ساعت کار هفتگی...

کارگران هفته‌یی لااقل ۲۴ساعت استراحت اجباری خواهند داشت...

کار کردن بچگان موقوف و کار جوانان به‌طوری محدود خواهد بود که پرورش جسمانی و معنوی آنان ممکن گردد...

مزد بدون ملاحظه تفاوت در بین ذکور و اناث(زن و مرد) برای همه مساوی خواهد بود...

در هر مملکتی قواعد منتشره... باید تمامی کارگرانی که به‌طور قانونی در مملکت مزبور مقیم می‌باشند را تأمین نماید که با ایشان یک رفتار اقتصادی عادلانه معمول خواهد بود.

خیابانی در سخنرانی ۱۳تیر ماه ۱۲۹۹گفت: طبعاً ما امنیت را برای تأمین رفاه و آسایش بیچارگان ملت و صنوف درمانده و بی‌تاب و توان می‌خواهیم و دموکراسی را از این رو ملتزم شده‌ایم نه برای افزودن کرورها و میلیون‌ها به ثروت تجار متمول و طعمکار! که امنیت را تنها برای تأمین منافع خود می‌خواهند.(قیام خیابانی. آذری ص۴۲۶)


ارتجاع و استعمار و مزدوران داخلی، دشمنان خیابانی

ماهیت دموکراتیک انقلابی قیام خیابانی، به سرعت استعمار و ارتجاع را متوجه خطر آن کرد. به‌نحوی‌ که افسران انگلیسی سراسیمه وارد کار سرکوب انقلاب شدند.

کسروی در کتاب «زندگانی من» ص ۱۸۳نوشته: روزی سرگرد «ادموندز» رئیس اداره سیاسی انگلیس به تبریز و به دیدن من آمد و خواست که جماعت ما در برابر خیابانی برخیزیم، اما من نپذیرفتم.

خیابانی مخالف امتیازنامه دارسی

خیابانی از مخالفان سرسخت واگذاری امتیازنامه نفت «دارسی» به دولت انگلستان در سال ۱۹۱۴بود.

خیابانی می‌گفت: «امتیازی که به دارسی داده شده نباید منتقل به دولت امپراتوری انگلستان شود...زیرا دولت انگلستان هیچگاه توفیقی نمی‌یافت چنین امتیازی را مستقیماًً از دولت ایران تحصیل کند، بنا بر این دارسی را به میان آورد که او را و سیله تحصیل امتیاز قرار داده و صورت شوم امپریالیسم خود را پشت سر او پنهان دارد.(منبع: رحیم رئیس‌نیا دو مبارز جنبش مشروطه ص۲۵۴و۲۵۵.احمد کسروی و محمدعلی کاتو زیان نیز این نکته را با سند روایت کرده‌اند)

خیابانی با روشن‌بینی خاصی به‌دنبال متحد کردن گردانهای پیشتاز انقلاب ایران بود.

ابراهیم فخرایی از وزرای دولت انقلابی میرزا کوچک‌خان و نویسنده تاریخ جنگل در کتاب خود نوشته:

«نماینده خیابانی همزمان با واقعه ملاسرا (روز سی شهریور ۱۲۹۹) به جنگل رسید و پیام خیابانی برای برقراری ارتباط بین قیام آذربایجان و گیلان و پیشروی به سوی هدف مشترک را ابلاغ کرد. فعالیت خیابانی نیز در جهت ایجاد یک تحول اساسی در سیستم حکومتی ایران و رفع موانع آزادی دور می‌زد. خیابانی از مخالفان سرسخت قرارداد وثوق‌الدوله و یکی از مردان با شهامت بود... به‌علت گرفتاریهای جنگلی‌ها پس از واقعه ملاسرا، امکان برقراری ارتباط مقدور نشد... در واقعه قتل خیابانی مسلماً انگلیسی‌ها بی‌دخالت نبودند»(تاریخ جنگل فخرایی ص۳۷۱)

البته بگذریم که خیابانی خود یک هفته قبل از رسیدن پیامش به میرزا کوچک خان (۲۲شهریور ۱۲۹۹) در تبریز به‌ شهادت رسیده بود!

قاتلان خیابانی، قاتلان مردم ایران

شکست خیابانی با تبانی رؤسای قزاق و ژاندارمری تبریز سرتیپ اسماعلی‌خان فضلی و ظفرالدوله حسن مقدم که تحت نظر «مستیچ» (MASTYCH)رئیس قزاق‌خانه تبریز از بقایای روس‌های تزاری و تحت نظر ستاد مرکزی قزاقخانه در تهران کار می‌کردند، صورت پذیرفت.(منبع:‌کتاب مجموعه مختصر نطق‌های خیابانی،تجدید نگارش حسین فرزاد ص۱۲۲، با نکات تکمیلی علی آذری در قیام خیابانی ص ۴۹۰)

درباره این‌که چه کسی از تهران به «مستیچ» فرمانده نیروی قزاق تبریز فرمان قتل خیابانی را داده، مورخین ساکت هستند اما اسناد نشان می‌دهند که یک هفته پس از قتل خیابانی، رضاخان نشان لیاقت گرفته است!

خیابانی روز ۱۳سپتامبر ۱۹۲۰به‌قتل رسید و رضاخان روز ۲۰سپتامبر ۱۹۲۰یک درجه ترفیع گرفته و سرتیپ شد!

ترفیع درجه رضاخان یک هفته پس از شهادت خیابانی به‌ نقل از اسناد ستاد جنگ لشکر مرکز!

پرونده نظامی رضاخان. قشون دولت علِیه ایران. ارکان حرب لشکر مرکز(به‌ نقل از کتاب رضاشاه از تولد تا سلطنت صفحه ۳۰۸)

«رضاخان سال ۱۹۱۸به سمت آجودانی اعلیحضرت همایونی منصوب شد و ۲۰سپتامبر ۱۹۲۰(۲۹شهریور ۱۲۹۹) به درجه امیرپنجی مفتخر گردید)

این تاریخ دقیقاً یعنی یک هفته پس از قتل خیابانی که در ۲۲شهریور ۱۲۹۹توسط قوای قزاق در تبریز به‌ شهادت رسیده بود!